Idź do treści strony
Dostępny dla niepełnosprawnych wzrokowo Przewijak Kawiarnia Dostępny dla niepełnosprawnych słuchowo facebook flickr googleplus instagram pinterest searchsearch twitterwifi Zakaz fotografowania youtube wheelchair Listgridheart kir Calendar Calendar Calendar Logo

Pieczęcie i Typariusze

06.09.2022-26.02.2023 Pieczęcie i Typariusze Przypomnij o wydarzeniu Dodaj do planera

Pieczęcie i typariusze – ściśle powiązane pojęcia: pieczęć to znak (graficzny, napisowy) reprezentujący osobę lub instytucję, świadczący o indywidualnej własności, a typariusz – przedmiot, którym ów znak jest wykonywany i wielokrotnie powtarzany. Pieczęcią powszechnie nazywamy każdy rodzaj odbitego czy odciśniętego znaku, bez względu na materiał z jakiego została wykonana.

Typariusz, czyli tłok pieczętny sporządzany był z materiałów trwałych: kamieni, metali, a pieczęć, będąca rezultatem jego odbicia lub odciśnięcia, z masy plastycznej, twardniejącej po stosunkowo krótkim czasie.

Dokumenty pisane na pergaminie najczęściej opatrywano pieczęciami wyciśniętymi w wosku oraz wyjątkowo – jako tzw. bulle – w metalu (ołów, złoto). Odciski tłoku w wosku najczęściej zabezpieczano specjalnie uformowaną miseczką z nieoczyszczonego wosku, albo drewnianymi, toczonymi pudełkami i metalowymi puszkami, zamykanymi ozdobnymi wieczkami. Pieczęcie przywieszano przy dokumencie na paskach pergaminu lub sznurach skręconych np. z barwionych pasm jedwabnych nici, przechodzących przez warstwy plastycznej masy. Znamy pieczęcie, zwłaszcza należące do monarchów, składające się z dwóch części – jak moneta posiadały awers i rewers o tych samych wymiarach.

Najstarszą odnalezioną i skopiowaną pieczęcią władców Polski piastowskiej jest pieczęć królowej Rychezy (zm.1063), od 1013 roku żony Mieszka II Lamberta, następna: jej wnuka, Władysława Hermana (1043-1102), syna Kazimierza Odnowiciela. Prezentacja odlewów pieczęci królów Polski zaczyna się pieczęcią Przemysła II (koronacja w 1295 r.) i kończy się  przykładami odcisków pieczęci i zachowanych typariuszy króla Stanisława Augusta.

Na papierowych dokumentach z XVI-XIX wieku zachowało się wiele pieczęci królewskich, dostojników kościelnych i państwowych, szeregowych przedstawicieli szlachty i miast. Odciskano je w wilgotnej masie sporządzonej z opłatka, czasem mieszanego z niewielką ilością wosku, włożonej między dwie warstwy papieru: właściwą kartę dokumentu i mniejszą karteczkę dostosowaną do wielkości tłoku pieczętnego. Od XVI wieku używano też laku, mieszanki żywic, terpentyny i oleju, zmiękczanej przez podgrzanie i szybko stygnącej i twardniejącej. Typariuszami rytowanymi jako negatywowy obraz czy napis można także było wykonywać odbicia pieczęci tuszowych, czy raczej kopciowych (bo okopcony nad świeczką tłok pozostawiał ślad jak tusz), uzyskując białe motywy graficzne i napisy na czarnym tle. Od XVIII wieku rozpowszechniły się pieczęcie suche, odciskane bez użycia dodatkowej masy wprost w papierze, takim samym tłokiem, jaki używano do pieczęci lakowych czy opłatkowych.

Kolekcja metalowych odlewów pieczęci powstała dzięki działalności Franciszka Piekosińskiego (1844-1906), profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, historyka mediewisty i dyrektora krakowskiego archiwum, który doprowadził do sporządzenia odlewów ponad 700 pieczęci, przede wszystkim średniowiecznych. Niewielkie papierowe dokumenty z pieczęciami opłatkowymi, lakowymi i suchymi – kwity, poświadczenia czy protokoły – pochodzą ze zbioru Wiktora Windyka Wittyga (1857-1921) numizmatyka, sfragistyka i heraldyka, kompletowane jako materiał do badań historycznych, uwieńczonych jego publikacjami dotyczącymi herbów szlacheckich i miejskich w  Polsce.

Agnieszka Perzanowska

Słowa kluczowe:

Typariusz, Wystawa

Muzeum  im. Emeryka Hutten-Czapskiego

ul. Piłsudskiego 12, 31-109 Kraków
  • poniedziałek: nieczynne
  • wtorek: 10.00-18.00
  • środa-niedziela: 10.00-16.00
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Pieczęcie i Typariusze
Kontynuując przeglądanie tej strony, akceptujesz pliki cookies. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się w naszej Polityce Prywatności
Akceptuję