Dostępny dla niepełnosprawnych wzrokowo Przewijak Kawiarnia Dostępny dla niepełnosprawnych słuchowo facebook flickr googleplus instagram pinterest searchsearch twitterwifi Zakaz fotografowania youtube wheelchair Listgridheart kir Calendar Calendar Calendar Logo

Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe

01.06-24.10.2021 Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe

Disce puer latine, ego faciam te mościpanie” – „Ucz się, chłopcze, łaciny, a ja zrobię cię mościpanem” – tak miały brzmieć słowa wypowiedziane przez króla Stefana Batorego do pewnego ucznia w Zamościu. Kierując się przesłaniem królewskiego stwierdzenia, ukazujemy znaczenie i rozwój edukacji na przestrzeni wieków w Polsce i Europie. Prezentujemy wybrane dawne księgi i kartografię ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, pokazujące, jak i gdzie nauczano młode pokolenia w minionych czasach.

Na wystawie można oglądać 84 księgi i druki ulotne oraz 21 map, atlasów i plansz edukacyjnych wydanych od końca XV po początek XX wieku. Wśród eksponowanych dzieł są podręczniki szkolne i uniwersyteckie, książki z zakresu pedagogiki i dydaktyki, a także poradnictwa w dziedzinie edukacji i nauczania oraz zdobywania różnych codziennych umiejętności, ponadto elementarze, katechizmy, encyklopedie, atlasy, prace publicystyczne i dzieła naukowe odnoszące się do kwestii szkolnictwa i wychowania młodzieży obojga płci oraz rozporządzenia i ustawy dotyczące prawa szkolnego i obowiązków nauczycieli.

Ryciny ilustrujące owe dzieła pozwalają zobaczyć wnętrze dawnej sali lekcyjnej, uczniów i nauczycieli przy pracy, studentów z wykładowcą uniwersyteckim, wygląd szkoły w XIX wieku czy tak dobrze nam znany budynek Akademii Krakowskiej, ale również podziwiać Oxford i Cambridge. Można także przyjrzeć się ćwiczeniom fizycznym chłopców i dziewcząt na drzeworytach z XVI wieku i litografiach z pierwszej połowy XIX wieku, zapoznać się z arkanami sztuki szermierczej dzięki XVI-wiecznym drzeworytom oraz poznać tajniki jeździectwa i wiedzy o koniach, podziwiając miedzioryty w dziełach z XVII i XVIII wieku.

Zaprezentowane księgi ukazują ewolucję systemu edukacji od średniowiecznego nauczania tzw. sztuk wyzwolonych przez rozwój w XVI i XVII wieku gimnazjów i akademii o charakterze humanistycznym (Akademii Zamojskiej, Akademii Rakowskiej, gimnazjum w Lesznie) po XVIII-wieczną reformę nauczania w duchu zasad oświecenia.

Na uwagę zasługują XVI-wieczne podręczniki w języku łacińskim wydane na użytek Akademii Krakowskiej, które prezentują między innymi scholastyczny system nauczania poprzez trivium, czyli etap wstępny nauki obejmujący gramatykę, dialektykę i retorykę, oraz quadrivium, do którego zaliczano geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę. Trivium i quadrivium wchodziły w skład siedmiu sztuk wyzwolonych, tzw. septem artes liberales, których poznanie i ukończenie było warunkiem koniecznym do studiowania prawa, medycyny czy teologii. Podręczniki były ilustrowane objaśniającymi ich treść drzeworytami: w traktacie z 1506 roku autorstwa Jana Głogowczyka, profesora Akademii Krakowskiej, zamieszczony jest na przykład drzeworyt ukazujący średniowieczny obraz wszechświata z Ziemią w centrum, a strukturę poznania bytu w oparciu o Arystotelesa reprezentuje drzewo Porfiriusza przedstawione na drzeworycie w pracy papieża Jana XXI wydanej w Krakowie w 1514 roku. Z kolei w podręczniku arytmetyki Joannesa de Sacrobosco z 1521 roku odnajdujemy cyfry arabskie wprowadzone przez autora do nauczania podstaw matematyki.

Ważną postacią w historii edukacji był Jan Ámos Komenský, czeski pedagog i filozof działający w XVII wieku, między innymi przez długie lata w Lesznie, propagator nowoczesnego sposobu nauczania. Na wystawie prezentujemy jego Świat w obrazach z 1667 roku, bogato ilustrowany i wydany w czterech językach, stanowiący wzór dla późniejszych podręczników szkolnych. Pokazujemy również przygotowany przez tego pedagoga jeden z najsłynniejszych podręczników do nauki łaciny Janua linguarum aurea reserata, czyli Drzwi języków otworzone, w edycji z 1675 roku. Przetłumaczony na różne języki, stał się podręcznikiem także do nauki języków narodowych.

Inne podejście do wychowania młodego pokolenia reprezentuje XVII-wieczny swoisty kodeks karania zatytułowany Chłopiec wycwiczony, autorstwa Adriana Krzywodębskiego, który wydał go pod pseudonimem. Ten zbiór 16 wierszowanych artykułów odnosi się do codziennych obowiązków młodego sługi. Każda z opisanych posług obwarowana jest określoną liczbą plag, jakie grożą chłopcu w sytuacji niewypełnienia należycie swoich zadań. Poradnik trudno dziś nazwać dobrą metodą wychowawczą, ale takie właśnie zalecenia kierowano do wychowawców przez stulecia.

Osobną grupę stanowią podręczniki szkolne w języku polskim z drugiej połowy XVIII wieku wydane na zlecenie Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, działającego w latach 1775–1792 z ramienia Komisji Edukacji Narodowej. Wielkie dzieło reformy polskiego szkolnictwa, zapoczątkowane powstaniem Collegium Nobilium w 1740 roku i Korpusu Kadetów w 1765 roku, realizowała Komisja Edukacji Narodowej, której ustanowienie wprowadzał Uniwersał z października 1773 roku.

Wieki XVII i XVIII przyniosły zatem nowoczesne metody nauczania, które w pełni ugruntowały się w polskim szkolnictwie w XIX wieku. Do zadań nauczyciela, ujętych w regulaminie szkół elementarnych z 1809 roku, należało teraz „starać się […] aby nie odstręczył Uczniów od Szkoły, ale raczey do niey zachęcił, czyniąc ile bydź może Naukę przyiemną”.

 

Iwona Długopolska

kurator i koordynator wystawy

Muzeum  im. Emeryka Hutten-Czapskiego

ul. Piłsudskiego 12, 31-109 Kraków BIBLIOTEKA STARODRUKÓW I GABINET KARTOGRAFICZNY UL. PIŁSUDSKIEGO 12, I PIĘTRO
  • pon: nieczynne
  • wt : 10.00-18.00
  • śr-pt: 10.00-17.00
  • sob: 10.00 -18.00
  • niedz: 10.00 - 16.00
Traktat dotyczący szermierki napisany przez włoskiego żołnierza Angelo Vizani.
A. Vizani, Trattato Dello Schermo, In Bologna 1588.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Widok uniwersytetu Oxford. Fragment miedziorytu w atlasie historycznym.
H. A. Châtelain, N. Gueudeville, Atlas Historique, T. 3, A Amsterdam 1720.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Widok uniwersytetu Cambridge. Fragment miedziorytu w atlasie historycznym.
H. A. Châtelain, N. Gueudeville, Atlas Historique, T. 3, A Amsterdam 1720.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Scena napominania chłopca przez dorosłego, być może guwernera. Miedzioryt w dziele o fizjonomice
J. C. Lavater, Essai Sur La Physiognomonie, A la Haye 1783.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Frontyspis i karta tytułowa.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Frontyspis i karta tytułowa.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Winiety przedstawiające czytające dzieci.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Winiety przedstawiające czytające dzieci.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
J. Locke, Xiążka O Edukacyi Dzieci, Warszawa 1781.
Pierwsze polskie tłumaczenie „Myśli o wychowaniu” Johna Locke’a. Karta tytułowa.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Zbiór zasad moralnych i etycznych obowiązujących uczniów Korpusu Kadetów czyli Szkoły Rycerskiej działającej w latach 1765 - 1794.
A. K. Czartoryski, Katechizm Kadecki, [b. m. r. dr.]
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Elementarz Dla Szkół Parafiialnych Narodowych, Kraków 1792.
Elementarz po raz pierwszy wydany w 1785 r. w Krakowie.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Traktat dotyczący jeździectwa w którym zaprezentowane zostały metody szkolenia stosowane w jeździectwie, sposoby trenowania i ujeżdżania koni.
F. Robichon de La Guérinière, Ecole De Cavalerie, Paris, 1736.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Ćwiczenia fizyczne dla młodych dziewcząt przedstawione w podręczniku kalisteniki czyli sposobu dbania o kondycje i zdrowie ciała poprzez ćwiczenia gimnastyczne.
Calisthénie Ou Gymnastique Des Jeunes Filles, Paris 1828.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Ćwiczenia fizyczne dla młodych dziewcząt przedstawione w podręczniku kalisteniki czyli sposobu dbania o kondycje i zdrowie ciała poprzez ćwiczenia gimnastyczne.
Calisthénie Ou Gymnastique Des Jeunes Filles, Paris 1828.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Widok Collegium Maius najstarszego budynku Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Przyjaciel Ludu, czyli Tygodnik potrzebnych i pożytecznych wiadomości. R. 6, Leszno 1839-1840.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Francuskie wydawnictwo edukacyjne dla młodzieży dotyczące globu ziemskiego z wykresami oraz modelem ziemi - papierowym globusem.
A. Legrand, Globe Artificiel Et Mécanique A L’Usage du Petit Geographe, Paris, [ca 1823].
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Mapa Polski w jej dawnych granicach przeznaczona do użytku szkolnego.
Mapa Polski w dawnych jej granicach wydana dla użytku szkół, Kraków 1871.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe

Mecenas Muzeum Narodowego w Krakowie

Partner Strategiczny Muzeum Narodowego w Krakowie

Patroni medialni

Kontynuując przeglądanie tej strony, akceptujesz pliki cookies. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się w naszej Polityce Prywatności
Akceptuję