Obiekt dostępny dla niepełnosprawnych ruchowo Dostępny dla niepełnosprawnych wzrokowo Przewijak Kawiarnia Dostępny dla niepełnosprawnych słuchowo eye facebook facebookflickr flickr googleplus googleplusinstagram instagram pinterest pinterest searchsearchtwitter twitterwifi Zakaz fotografowania youtube youtube wheelchair Listgridheart kir Alert Alert Alert Alert Alert Alert Alert Alert Calendar Calendar Calendar Logo
Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe 01.06-24.10.2021 Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe Przypomnij o wydarzeniu Dodaj do planera
Powiększ tekst Powiększ tekst Drukuj

Disce puer latine, ego faciam te mościpanie” – „Ucz się, chłopcze, łaciny, a ja zrobię cię mościpanem” – tak miały brzmieć słowa wypowiedziane przez króla Stefana Batorego do pewnego ucznia w Zamościu. Kierując się przesłaniem królewskiego stwierdzenia, ukazujemy znaczenie i rozwój edukacji na przestrzeni wieków w Polsce i Europie. Prezentujemy wybrane dawne księgi i kartografię ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie, pokazujące, jak i gdzie nauczano młode pokolenia w minionych czasach.

Na wystawie można oglądać 84 księgi i druki ulotne oraz 21 map, atlasów i plansz edukacyjnych wydanych od końca XV po początek XX wieku. Wśród eksponowanych dzieł są podręczniki szkolne i uniwersyteckie, książki z zakresu pedagogiki i dydaktyki, a także poradnictwa w dziedzinie edukacji i nauczania oraz zdobywania różnych codziennych umiejętności, ponadto elementarze, katechizmy, encyklopedie, atlasy, prace publicystyczne i dzieła naukowe odnoszące się do kwestii szkolnictwa i wychowania młodzieży obojga płci oraz rozporządzenia i ustawy dotyczące prawa szkolnego i obowiązków nauczycieli.

Ryciny ilustrujące owe dzieła pozwalają zobaczyć wnętrze dawnej sali lekcyjnej, uczniów i nauczycieli przy pracy, studentów z wykładowcą uniwersyteckim, wygląd szkoły w XIX wieku czy tak dobrze nam znany budynek Akademii Krakowskiej, ale również podziwiać Oxford i Cambridge. Można także przyjrzeć się ćwiczeniom fizycznym chłopców i dziewcząt na drzeworytach z XVI wieku i litografiach z pierwszej połowy XIX wieku, zapoznać się z arkanami sztuki szermierczej dzięki XVI-wiecznym drzeworytom oraz poznać tajniki jeździectwa i wiedzy o koniach, podziwiając miedzioryty w dziełach z XVII i XVIII wieku.

Zaprezentowane księgi ukazują ewolucję systemu edukacji od średniowiecznego nauczania tzw. sztuk wyzwolonych przez rozwój w XVI i XVII wieku gimnazjów i akademii o charakterze humanistycznym (Akademii Zamojskiej, Akademii Rakowskiej, gimnazjum w Lesznie) po XVIII-wieczną reformę nauczania w duchu zasad oświecenia.

Na uwagę zasługują XVI-wieczne podręczniki w języku łacińskim wydane na użytek Akademii Krakowskiej, które prezentują między innymi scholastyczny system nauczania poprzez trivium, czyli etap wstępny nauki obejmujący gramatykę, dialektykę i retorykę, oraz quadrivium, do którego zaliczano geometrię, arytmetykę, astronomię i muzykę. Trivium i quadrivium wchodziły w skład siedmiu sztuk wyzwolonych, tzw. septem artes liberales, których poznanie i ukończenie było warunkiem koniecznym do studiowania prawa, medycyny czy teologii. Podręczniki były ilustrowane objaśniającymi ich treść drzeworytami: w traktacie z 1506 roku autorstwa Jana Głogowczyka, profesora Akademii Krakowskiej, zamieszczony jest na przykład drzeworyt ukazujący średniowieczny obraz wszechświata z Ziemią w centrum, a strukturę poznania bytu w oparciu o Arystotelesa reprezentuje drzewo Porfiriusza przedstawione na drzeworycie w pracy papieża Jana XXI wydanej w Krakowie w 1514 roku. Z kolei w podręczniku arytmetyki Joannesa de Sacrobosco z 1521 roku odnajdujemy cyfry arabskie wprowadzone przez autora do nauczania podstaw matematyki.

Ważną postacią w historii edukacji był Jan Ámos Komenský, czeski pedagog i filozof działający w XVII wieku, między innymi przez długie lata w Lesznie, propagator nowoczesnego sposobu nauczania. Na wystawie prezentujemy jego Świat w obrazach z 1667 roku, bogato ilustrowany i wydany w czterech językach, stanowiący wzór dla późniejszych podręczników szkolnych. Pokazujemy również przygotowany przez tego pedagoga jeden z najsłynniejszych podręczników do nauki łaciny Janua linguarum aurea reserata, czyli Drzwi języków otworzone, w edycji z 1675 roku. Przetłumaczony na różne języki, stał się podręcznikiem także do nauki języków narodowych.

Inne podejście do wychowania młodego pokolenia reprezentuje XVII-wieczny swoisty kodeks karania zatytułowany Chłopiec wycwiczony, autorstwa Adriana Krzywodębskiego, który wydał go pod pseudonimem. Ten zbiór 16 wierszowanych artykułów odnosi się do codziennych obowiązków młodego sługi. Każda z opisanych posług obwarowana jest określoną liczbą plag, jakie grożą chłopcu w sytuacji niewypełnienia należycie swoich zadań. Poradnik trudno dziś nazwać dobrą metodą wychowawczą, ale takie właśnie zalecenia kierowano do wychowawców przez stulecia.

Osobną grupę stanowią podręczniki szkolne w języku polskim z drugiej połowy XVIII wieku wydane na zlecenie Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, działającego w latach 1775–1792 z ramienia Komisji Edukacji Narodowej. Wielkie dzieło reformy polskiego szkolnictwa, zapoczątkowane powstaniem Collegium Nobilium w 1740 roku i Korpusu Kadetów w 1765 roku, realizowała Komisja Edukacji Narodowej, której ustanowienie wprowadzał Uniwersał z października 1773 roku.

Wieki XVII i XVIII przyniosły zatem nowoczesne metody nauczania, które w pełni ugruntowały się w polskim szkolnictwie w XIX wieku. Do zadań nauczyciela, ujętych w regulaminie szkół elementarnych z 1809 roku, należało teraz „starać się […] aby nie odstręczył Uczniów od Szkoły, ale raczey do niey zachęcił, czyniąc ile bydź może Naukę przyiemną”.

 

Iwona Długopolska

kurator i koordynator wystawy

Muzeum  im. Emeryka Hutten-Czapskiego

ul. Piłsudskiego 12, 31-109 Kraków BIBLIOTEKA STARODRUKÓW I GABINET KARTOGRAFICZNY UL. PIŁSUDSKIEGO 12, I PIĘTRO
  • przerwa techniczna: codziennie 13.00-13.30
  • pon: nieczynne
  • wt : 10-17
  • śr-pt: 10-16
  • sob: 10 - 17
  • niedz: 10 - 16
Traktat dotyczący szermierki napisany przez włoskiego żołnierza Angelo Vizani.
A. Vizani, Trattato Dello Schermo, In Bologna 1588.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Widok uniwersytetu Oxford. Fragment miedziorytu w atlasie historycznym.
H. A. Châtelain, N. Gueudeville, Atlas Historique, T. 3, A Amsterdam 1720.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Widok uniwersytetu Cambridge. Fragment miedziorytu w atlasie historycznym.
H. A. Châtelain, N. Gueudeville, Atlas Historique, T. 3, A Amsterdam 1720.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Scena napominania chłopca przez dorosłego, być może guwernera. Miedzioryt w dziele o fizjonomice
J. C. Lavater, Essai Sur La Physiognomonie, A la Haye 1783.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Frontyspis i karta tytułowa.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Frontyspis i karta tytułowa.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Winiety przedstawiające czytające dzieci.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Atlas przeznaczony dla dzieci w języku francuskim po raz pierwszy ukazał się w 1760 r. Wielokrotnie wznawiany. Winiety przedstawiające czytające dzieci.
Atlas Des Enfans, A Lyon 1784.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
J. Locke, Xiążka O Edukacyi Dzieci, Warszawa 1781.
Pierwsze polskie tłumaczenie „Myśli o wychowaniu” Johna Locke’a. Karta tytułowa.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Zbiór zasad moralnych i etycznych obowiązujących uczniów Korpusu Kadetów czyli Szkoły Rycerskiej działającej w latach 1765 - 1794.
A. K. Czartoryski, Katechizm Kadecki, [b. m. r. dr.]
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Elementarz Dla Szkół Parafiialnych Narodowych, Kraków 1792.
Elementarz po raz pierwszy wydany w 1785 r. w Krakowie.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Traktat dotyczący jeździectwa w którym zaprezentowane zostały metody szkolenia stosowane w jeździectwie, sposoby trenowania i ujeżdżania koni.
F. Robichon de La Guérinière, Ecole De Cavalerie, Paris, 1736.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Ćwiczenia fizyczne dla młodych dziewcząt przedstawione w podręczniku kalisteniki czyli sposobu dbania o kondycje i zdrowie ciała poprzez ćwiczenia gimnastyczne.
Calisthénie Ou Gymnastique Des Jeunes Filles, Paris 1828.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Ćwiczenia fizyczne dla młodych dziewcząt przedstawione w podręczniku kalisteniki czyli sposobu dbania o kondycje i zdrowie ciała poprzez ćwiczenia gimnastyczne.
Calisthénie Ou Gymnastique Des Jeunes Filles, Paris 1828.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Widok Collegium Maius najstarszego budynku Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Przyjaciel Ludu, czyli Tygodnik potrzebnych i pożytecznych wiadomości. R. 6, Leszno 1839-1840.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Francuskie wydawnictwo edukacyjne dla młodzieży dotyczące globu ziemskiego z wykresami oraz modelem ziemi - papierowym globusem.
A. Legrand, Globe Artificiel Et Mécanique A L’Usage du Petit Geographe, Paris, [ca 1823].
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe
Mapa Polski w jej dawnych granicach przeznaczona do użytku szkolnego.
Mapa Polski w dawnych jej granicach wydana dla użytku szkół, Kraków 1871.
Fotogaleria wystawy Disce puer – podręczniki, encyklopedie i dzieła naukowe

Mecenas Muzeum Narodowego w Krakowie

Partner Strategiczny Muzeum Narodowego w Krakowie

Patroni medialni

Kontynuując przeglądanie tej strony, akceptujesz pliki cookies. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się w naszej Polityce Prywatności
Akceptuję