Sąd Ostateczny (ikona)

Opis zbioru

Ikony Sądu Ostatecznego należą do największych kompozycji w malarstwie zachodnioruskim. Są najbardziej złożone pod względem treści i różnorodności ich źródeł literackich. Ikony Sądu Ostatecznego ze zbiorów MNK pochodzą z dzisiejszego pogranicza polsko-ukraińskiego w Ziemi Przemyskiej. Ikonę sprowadzono z cerkwi pod wezwaniem Zwiastowania Marii w Hankowicach k. Mościsk.

W ikonie dominują elementy ikonografii typowe dla malarstwa południowosłowiańskiego. Obecny jest motyw wieży oczyszczania dusz przy lewej krawędzi obrazu, co przypomina kompozycję znaną z fresków w mołdawskim Worońcu, gdzie wypełnił boczną powierzchnię przypory północno-zachodniej cerkwi. Motyw wielopiętrowej „wieży oczyszczenia” ma genezę bizantyńską. Jej piętra to kolejne stopnie próby dla sądzonej duszy, niczym szczeble w Drabinie, dziele mistycznym Jana Klimaka. Wizja ta ma swoje źródła literackie m.in. w opisach Bazylego Wielkiego, zaś wątek obecności w „rzece ognistej” biskupów, książąt i królów zawarty jest w przekazie apokryficznym, znanym jako Wędrówki Bogarodzicy po miejscach męki. Tak, jak w przypadku innych tego typu kompozycji zachowano jej układ strefowy. U samej góry aniołowie zwijają rolkę nieba z uchylonym w środku oknem, z którego wyłania się Bóg Sabaoth z gestem błogosławieństwa. Poniżej Chrystus – Sędzia zasiada na tęczy otoczony mandorlą kolistą, podtrzymywaną przez aniołów, zaś po bokach Matka Boża i Jan Chrzciciel zwracają się ku tronującemu w modlitwie wstawienniczej tworząc grupę Deesis. Do modlitwy przyłączają się chóry aniołów. Poniżej na osi znajduje się Tron Przygotowania (gr. Etimasia) z wyłożoną na nim otwartą Księgą Ewangelii, nad którą unosi się Gołąb Ducha Świętego. Po jego obu stronach zasiadają rzędy apostołów. Spod Tronu wyłania się Waga Dusz, zawieszona w dłoni Boga. O dusze toczą walkę anioł i diabeł, obok klęczących Adama i Ewy. Stojący między Tronem a Wagą archanioł Michał trafia lancą w szatana, umieszczonego w środku paszczy Lewiatana. Na osi kompozycji umieszczono alegoryczne sceny Śmierci Sprawiedliwego oraz Grzesznika. Lewą stronę wypełniła wizja Raju z tronującą Bogurodzicą, adorowaną przez aniołów i patriarchami starotestamentowymi, zaś prawą – krąg ziemi, z unoszącymi się nad nim aniołami dmącymi w trąby, wzywającymi w ten sposób wszystkich mieszkańców ziemi na Sąd Boży. Strefę najniższą wypełnia po prawej obraz Otchłani oraz spętanych grzeszników, ogarniętych ogniem piekielnym, z opisanymi występkami. Stronę lewą, czyli prawą w sensie heraldycznym, zajmują rzesze zbawionych prowadzonych do Bram Raju przez św. Piotra, trzymającego w dłoniach klucze. Przejścia chroni unoszący się nad bramą cherubin.