Pod żaglami i gwiazdami – morza, porty i żeglarze

Morskie bezkresy od najdawniejszych czasów były dla człowieka wyzwaniem, ale również przestrzenią śmiałych marzeń, nieodkrytych tajemnic oraz śmiertelnych niebezpieczeństw. Wyprawa na szerokie wody wymagała nie tylko niezwykłej odwagi, ale również ciągłego rozwoju techniki i nauki. Prezentowana ekspozycja zaprasza w podróż śladami dawnych odkrywców, kupców i uczonych, którzy na przestrzeni wieków próbowali oswoić i opisać bezkres oceanów. Poprzez karty unikatowych starych ksiąg, a także bogato ilustrowane mapy i atlasy, odsłania się świat, w którym sztuka szkutnicza i nawigacyjna pozwalała człowiekowi poszerzać swoje horyzonty.

Narracja wystawy zakotwiczona jest w harmonijnym splocie dwóch żywiołów – wiedzy i technicznego kunsztu człowieka oraz potęgi natury. Zgromadzone dzieła przybliżają tajniki dawnej astronawigacji. Gwiazdy pozwalały na wytyczanie morskich szlaków dzięki narzędziom łączącym w sobie możliwości techniczne oraz wysoki artyzm wykonania, jak w przypadku astrolabium czy sfery armilarnej. Wyznaczanie współrzędnych położenia na morzu w określonym czasie zapewniało bezpieczną żeglugę i dotarcie do portu. Prezentowane opracowania z dziedziny mechaniki, optyki, inżynierii i innych technik oraz dykcjonarze matematyczne ukazują rozwój także budownictwa okrętowego. Odkrywamy tu szczegółowe schematy konstrukcyjne: od precyzyjnych, podłużnych przekrojów kadłubów z piętrowymi układami pokładów i bateriami dział, przez opisy ożaglowania, aż po misterne, bogato rzeźbione lustra rufowe dawnych okrętów wojennych. Księgi przybliżają śmiałe próby walki z żywiołem, uwiecznione m.in. w traktatach artyleryjskich, jak ten o akcji wydobywania zatopionych jednostek z dna morskiego przy użyciu maszyn dźwigowych oraz pionierskich, prototypowych skafandrów nurkowych.

Morskie rzemiosło korzystało ze spuścizny i doświadczeń starożytnych matematyków i inżynierów – choć wówczas nikt ich tak nie nazywał – ale ich wynalazki przetrwały i po setkach lat wrócono do prób ich praktycznego zastosowania. Najlepszym przykładem są innowacje Archimedesa, którego tzw. pazur służący do podnoszenia i zatapiania statków czy lustro skupiające promienie słoneczne, skutkujące podpaleniem okrętów wroga, stały się przedmiotem poważnych opracowań i prób wdrożenia do arsenału narzędzi wojennych.

Wyprawy morskie to także źródło pasjonujących opowieści, gdzie prawda przeplata się z baśniową fikcją. Mamy tu zarówno literackie i mityczne wątki, na czele z osiemnastowieczną edycją Odysei, o morskiej tułaczce Odysa, bohatera spod Troi. Śledzimy również spektakularne sukcesy wypraw, np. znanych wszystkim postaci Krzysztofa Kolumba, Jamesa Cook’a i sir Francisa Drake’a. Widzimy także ciemne i tragiczne oblicze życia na morzu: przerażające obrazy katastrof i statków tonących w trakcie gwałtownych sztormów na Morzu Śródziemnym, dramaty rozbitków ratujących się na tratwach oraz niszczycielskie starcia militarne i bitwy morskie, które trwale zmieniały bieg historii.

Szlaki podróży dawnych żeglarzy i odkrywców były też drogami wymiany handlowej, wiedzy, kultury i politycznych sojuszy. Ekspozycja przybliża ich zasięg geograficzny, obejmujący całą kulę ziemską. Z jednej strony pokazuje europejski kontekst żeglugi: od weneckich rytuałów na pokładzie galery Bucentaur po plany strategicznych portów, takich jak Gdańsk czy Ryga, a z drugiej zaś prowadzi aż po odległy Pacyfik.

Zaledwie 76 obiektów, starodruków, map i atlasów wydanych w okresie od XVI do XVIII w., ukazuje jak rozwój szkutnictwa, kartografii oraz nawigacji zmienił nasz obraz globu i połączył odległe od siebie kontynenty.

Kuratorzy: Iwona Długopolska, Patryk Niemiec