Oblicza Czapskiego

Przedwojenni krytycy sztuki Józefa Czapskiego (1896–1993) akcentowali niejednorodność jego malarstwa pod względem stylu. W 1938 roku Roman Kołoniecki konstatował, że Czapski nie stawia widza „w obliczu już dokonanego wyboru jednej zasady twórczej”, ale raczej uświadamia mu, jak trudny jest ten wybór. Sam Czapski widział w tym słabość własnego malarstwa. W eseju z lat 40. pisał:

Długo męczyła mnie ta dwoistość podejścia – jedno analityczne, rozumowe, wyrastające z tradycji Holendrów i do pewnego stopnia z pointylistów i drugie, wariackie, dla siebie samego nieoczekiwane – prawdziwy skok w przepaść. Widziałem w tym brak scalonej indywidualności, jakieś rozdwojenie psychiczne, które próbowałem sztucznie przezwyciężyć bez żadnego zresztą rezultatu. Z czasem skonstatowałem jednak to samo zjawisko nie tylko u malarzy tej miary co Matisse, ale nawet u jednego z największych – u Goi.

Wystawa jubileuszowa, powstała w 130. rocznicę urodzin artysty i w roku pod jego patronatem, staje się okazją do przyjrzenia się wielorakim obliczom sztuki Czapskiego – stąd jej tytuł. Kuratorka i autorka scenariusza wystawy dr Magdalena Ludera w centrum postawiła Czapskiego jako malarza i rysownika, a szczególne zainteresowanie skierowała na proces twórczy. Na drugi plan odsunęła lepiej znanego Czapskiego jako pisarza, diarystę i krytyka sztuki, a także Czapskiego jako świadka bolesnej historii Polski i Europy XX wieku.

Na wystawie zgromadziliśmy ponad pięćdziesiąt dzieł malarstwa i rysunku głównie z kolekcji prywatnych (krajowych i zagranicznych), pochodzących zwłaszcza od bezpośrednich spadkobierców sióstr Czapskiego. Ten rodzinny i intymny charakter rzadko eksponowanych dzieł znajduje odbicie w strukturze wystawy. Ekspozycję otwierają autoportrety w pracowni, które w przestrzeni otulone są malarskimi i rysunkowymi przedstawieniami bliskich mu ludzi (m.in. czułymi portretami członków rodziny), przedmiotów (z uporem powtarzane przez całe życie martwe natury) i widoków (w tym majątków rodzinnych).

Czapski odżegnywał się od odgórnie przyjętych, intelektualnych zasad kierujących nim jako malarzem i akcentował wizję spływającą na niego w wyniku wzrokowej kontemplacji codzienności. Choć wizja kojarzy się bardziej z nieprzewidywalną intuicją malarską niż działaniem rozumu, to na wystawie poszukujemy powtarzalnych reguł rządzących jego malarstwem, a także sygnalizujemy jego inspiracje. Świadomie akcentowane są podobieństwa między dziełami sztuki. W głębi wystawy za pomocą specjalnie pogrupowanych obrazów „wariackich” i „wyłamujących ściany” (jak powiedziałby Czapski) staramy się scharakteryzować ekspresjonistyczne tendencje w twórczości artysty, łącząc dzieła sztuki z naprowadzającymi słowami kluczami.

Wystawie towarzyszy katalog ilustrowany całostronicowymi zdjęciami prezentowanych dzieł sztuki.

Magdalena Ludera

Rok Czapskiego

Wystawa jubileuszowa „Oblicza Czapskiego” realizowana jest w ramach obchodów Roku Józefa Czapskiego, którego Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ogłosił patronem 2026 roku (zobacz więcej na ten temat: https://www.sejm.gov.pl/sejm10.nsf/komunikat.xsp?documentId=0EBC804B34371735C1258DCE002DE170).

Muzeum Narodowe w Krakowie, prezentując twórczość malarza Polaka spokrewnionego z europejską arystokracją, promuje dumę z własnego dziedzictwa, równocześnie wpisując ją w szerszy kontekst.

Rok Czapskiego daje okazję do wielu znakomitych przeżyć z MNK. Bądźcie Państwo z nami!