Dama z gronostajem

Opis zbioru

Bohaterką obrazu jest Cecylia Gallerani (ok. 1473–1536), dama dworu i kochanka księcia Mediolanu Ludovica Sforzy, zwanego il Moro lub Ermellino Bianco (1452–1508). To jeden z kilkunastu zachowanych do naszych czasów portretów pędzla Leonarda da Vinci i jedyna praca tego artysty w zbiorach polskich. 

Sposób przedstawienia Cecylii zgodny jest z renesansową ideą obrazu jako iluzji natury. Plastyczny, wiarygodny wizerunek charakteryzuje znajomość anatomii człowieka i sugestywne operowanie światłem, wydobywającym postać z tła (obraz został przemalowany w XIX wieku, w pierwotnej wersji obrazu tło było modelowane światłem, tworząc efekt wyłaniania się sylwetki modelki w półmroku). Sportretowana jest młodą, szesnasto- lub siedemnastoletnią dziewczyną. W latach 1489-1491 bohaterka dzieła była kochanką księcia, w 1491 roku urodziła jego syna, nazwanego Cezarionem. Ponieważ książę był zaręczony z księżniczką Beatrice d’Este, którą poślubił w styczniu 1491, Cecylia Gallerani wraz z synem zostali oddaleni z dworu. Cecylia wyszła za hrabiego Bergamino, z którym osiadła w pałacu Carmagnola.

Według źródeł z epoki, Cecylia odznaczała się nie tylko urodą, ale także wykształceniem i dworskim obyciem. Mówiono o niej „muza” i „donna docta” (kobieta uczona), porównując do wybitnych kobiet antyku: Aspazji (żony Peryklesa), Assiotei (uczennicy Platona) i poetki Safony. Cecylia Gallerani sama była docenianą poetką i zyskała sobie nawet opinię „światła włoskiego języka”, jednak jej poezja nie zachowała się do naszych czasów. 

Według badaczy twórczości Leonarda, przedstawione na obrazie zwierzę jest aluzją do osoby księcia Ludovica, który w 1488 roku otrzymał Order Gronostaja od króla Neapolu, zyskując jeden ze swoich przydomków: Ermellino Bianco (biały gronostaj). Przedstawienie go na obrazie może nawiązywać do zażyłości pomiędzy Cecylią a księciem, a także do faktu, że kobieta mogła już być w ciąży z jego synem. Gronostaj, w ikonografii będący symbolem czystości i dziewictwa, w zaszyfrowanym przez Leonarda da Vinci przekazie obrazu może odnosić się także do samej Cecylii Gallerani – jej nazwisko współbrzmi z grecką nazwą zwierzęcia: gale. 

Dzieło Leonarda stanowi szczytowe osiągnięcie w zakresie malarstwa portretowego XV wieku. Ujęcie modelki w trzech czwartych, a nie, jak to przeważnie dotąd praktykowano, w profilu, sprawiają wrażenie ruchu, półobrotu, spowodowanego zwróceniem się ku komuś znajdującemu się poza polem obrazu. Nadało to sportretowanej niespotykaną dotąd w malarstwie portretowym żywotność. Zastosowany przez malarza konsekwentny modelunek światłocieniowy, wykorzystujący tylko jedno źródło światła, być może sztucznego, padającego na modelkę od góry, z prawej strony, nadał sugestywną przestrzenność postaci. 

Obraz został zakupiony około 1800 roku we Włoszech przez syna księżnej Izabeli Czartoryskiej, Adama Jerzego, i ofiarowany przez niego do muzeum w Puławach, gdzie od roku 1809 był wystawiony w Domu Gotyckim. Od początku znane było autorstwo dzieła, jednak aż do około 1900 roku nie było pewności, kogo przedstawia portret. Dopiero w końcu XIX wieku, dzięki studiom archiwalnym, między innymi listom Cecylii do Izabeli d’Este oraz sonetowi Bernardo Bellincioniego (zm. 1492), udało się ustalić, kim jest sportretowana dama. 

Zapraszamy do przeczytania materiału o obiekcie w cyfrowym katalogu zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Autorzy noty o dziele: Dorota Dec, Janusz Wałek

Galeria

Pokaż więcej zdjęć