Muzeum Narodowe w Krakowie Muzeum Narodowe w Krakowie
Kup bilet

Beresteczko 1651. Srebrne antependium z sanktuarium Matki Boskiej Chełmskiej

Metaliczna, srebrzysta płaskorzeźba ukazująca grupę zbrojnych w hełmach i zbrojach — po lewej i prawej dwie większe postaci, jedna trzyma lancę, po prawej widoczna głowa konia, u dołu zgromadzenie twarzy w hełmach oraz dekoracyjne zdobienia u góry.
Metaliczna, srebrzysta płaskorzeźba ukazująca grupę zbrojnych w hełmach i zbrojach — po lewej i prawej dwie większe postaci, jedna trzyma lancę, po prawej widoczna głowa konia, u dołu zgromadzenie twarzy w hełmach oraz dekoracyjne zdobienia u góry.

Antependium to ozdobna zasłona, którą umieszcza się poniżej stołu ołtarzowego (mensy). Srebrne antependium z kościoła kolegiackiego w Chełmie jest jedyną pamiątką dawnego, barokowego wystroju tej świątyni, która do 1874 r. była katedrą unickiej diecezji obrządku wschodniego.

Diecezja ta przystąpiła do unii z Rzymem już w r. 1596. Pierwotna cerkiew katedralna została rozebrana w XVIII w. i zastąpiona nową budowlą, którą w formach późnego baroku zaprojektował włoski architekt Paolo Fontana. Prace budowlane zakończono w r. 1756. W okresie rozbiorów Cerkiew greckokatolicka została zlikwidowana przez cara, a chełmską katedrę przekazano prawosławnym. Architektura i wystrój świątyni został przerobiony na modłę moskiewską, zaś srebrne antependium odesłano do Orużenoj Pałaty w Moskwie, skąd wróciło dopiero w r. 1923, odebrane Rosjanom po traktacie ryskim.

Dawna katedralna cerkiew chełmska jest miejscem, gdzie od niepamiętnych czasów czczono bizantyjską ikonę Matki Boskiej z Dzieciątkiem, namalowaną w XII wieku. Jest to przedstawienie w typie Hodegetrii, w odmianie zwanej Dexiokratousa, co oznacza, że Maria trzyma Dzieciątko na prawej ręce. W dawnej Rzeczypospolitej był to jeden z najbardziej popularnych wizerunków maryjnych, który został w r. 1765 uroczyście ukoronowany papieskimi koronami przysłanymi z Rzymu. Po II wojnie światowej wywieziono go z Chełma na Ukrainę i ukryto na półwiecze. Ikonę ujawniono dopiero po upadku Związku Radzieckiego. Dziś znajduje się w Łucku.

Matka Boska Chełmska zawdzięczała  swoją sławę nie tylko licznym cudom, jakich wierni doświadczali w tamtejszym sanktuarium, ale też roli, jaką spełniła w czasie powstania Chmielnickiego. W r. 1651 król Jan Kazimierz zabrał ją ze sobą do wojennego obozu pod Beresteczkiem. Bitwa jaka rozegrała się tam w dniach 28-30 czerwca należała do największych starć militarnych nowożytnej Europy. Polacy odnieśli zwycięstwo nad połączonymi wojskami Kozaków i Tatarów, a po wygranej batalii przystąpili do oblężenia nieprzyjacielskiego taboru. W dniu 10 lipca w obozie kozackim wybuchła panika. Kozacy rzucili się do ucieczki przez bagna. Wielu utopiło się, reszta została dobita. Liczbę poległych szacuje się na 30 tysięcy.

Matce Boskiej Chełmskiej powszechnie przypisywano opiekę i pomoc w zwycięstwie. Na antependium ukazano obozowy namiot, w którym wystawiono cudowną ikonę, adorowaną przez króla Jana Kazimierza. Wojskowi rzucają zdobyczny sztandar tatarski, spętani Kozacy i Tatarzy pokornie przyjmują klęskę. Niedobitki wrogiej armii ścigane przez polskich jeźdźców uciekają przez mokradła gromieni piorunami z chmur, w których widnieje znak MARIA.

Autorem tego znakomitego dzieła był gdański złotnik Johann Jöde (czynny 1707-1743). Przetrwało lub odnotowanych zostało 30 dzieł mistrza: naczyń z dekoracją figuralną (kufle, puchary), sreber liturgicznych i stołowych z ornamentem w stylu regencji.  Antepedium z Chełma to – obok pucharu szyprów wiślanych (1727) – najwybitniejsza z jego prac.

kurator wystawy: dr Tomasz Zaucha
współpraca: Alicja Kilijańska, dr hab. Mirosław P. Kruk
koordynator wystawy: Anna Sobesto
projekt aranżacji: Ewa Morzyniec

Srebrna, bogato zdobiona prostokątna płaskorzeźba w ramie przedstawiająca po lewej szeregi żołnierzy i konnych zbrojnych na polu, w centrum konia z rycerzem i długą lancą oraz rozpostarty, dekoracyjny baldachim i tło obozu, po prawej ozdobny namiot-pawilon z zawieszoną wewnątrz religijną miniaturą postaci z dzieckiem oraz klęczącymi uzbrojonymi mężczyznami, w tle rząd namiotów i zarys miasta na horyzoncie, u góry promienie słoneczne z aniołkami i prostokątna tablica z inskrypcją.
Antependium z przedstawieniem króla Jana Kazimierza składającego hołd ikonie Matki Boskiej z Dzieciątkiem po bitwie pod Beresteczkiem w r. 1651
Srebrne reliefowe przedstawienie sceny obozowej: centralny baldachim z ozdobną kotarą i oprawionym obrazem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, przed którym klęczy postać, po lewej rycerze konni w zbrojach ciągną rozłożoną ozdobną tkaninę, po prawej klęczący i stojący rycerze w zbrojach, w tle rząd namiotów i nadbrzeże z małymi budynkami, u góry prostokątna tablica z inskrypcją.
Płaskorzeźba metalowa przedstawiająca scenę zbrojną: po prawej dwaj zbrojni rycerze w hełmach z pióropuszami na koniach z lancami, po lewej zwarta grupa stojących mężczyzn w długich szatach i nakryciach głowy, w tle rzędy namiotów obozowych i pagórkowaty krajobraz oraz po prawej ozdobna, wzorzysta kotara, wykonana z drobnego rytowania i wypukłych detali.
Srebrna płaskorzeźba przedstawiająca scenę wojenną: w górnej części opancerzeni jeźdźcy na galopujących koniach, w tle rząd namiotów z ozdobnymi zwieńczeniami, a w dolnej części grupa stojących mężczyzn w długich szatach z rękami skrzyżowanymi na piersiach otoczona żołnierzami w zbrojach, kopijnikami i leżącą na ziemi bronią.
Srebrna płaskorzeźba przedstawiająca scenę bitewną ujętą w poziome pasy: w centrum grupy rycerzy w zbrojach na koniach, po lewej szeregi piechoty z bronią drzewcową, po prawej obóz z kilkoma stożkowymi namiotami z półksiężycowymi szczytami, u góry wiejskie zabudowania i niebo z chmurami i promienistym słońcem, a u dołu dekoracyjne fale i trawy.
Poziomy lśniący srebrny relief w ozdobnej ramie przedstawiający gęsto wypełnioną scenę z ugrupowaniami uzbrojonych postaci i konną kawalerią po lewej, w tle rzędy namiotów i łodzie z żaglami po prawej oraz centralnie duży zdobiony baldachim z zasłonami skrywający postać, wszystko wykonane w technice wybicia metalu z bogatymi detalami.
Antependium z przedstawieniem króla Jana Kazimierza składającego hołd ikonie Matki Boskiej z Dzieciątkiem po bitwie pod Beresteczkiem w r. 1651
Metalowa płaskorzeźba na ciemnym tle przedstawiająca zbrojnego jeźdźca w hełmie na zadartym koniu po prawej, drugi jeździec na koniu w środku oraz cztery stojące postaci w długich szatach i hełmach po lewej, z widocznymi detalami pancerza i uprzęży.
Podłużna, zużyta metalowa płaskorzeźba przytwierdzona szpilkami do ciemnego, fakturowanego tła, na której po lewej widoczni są jeźdźcy w zbrojach na koniach, a po prawej grupa kilku postaci w długich szatach.
Zbliżenie na tłoczone, metalowe pole z motywami liści i kwiatów, dwiema małymi odbitymi cechami/znakami w środku oraz zmatowiałą, poplamioną powierzchnią z zielonkawą patyną.
Zbliżenie na srebrny tłoczony relief przedstawiający postać męską z kręconymi włosami i bujną brodą, w liturgicznych szatach z krzyżami, z dłońmi złożonymi przy piersi, na tle kwiatowych ornamentów i miejscowej patyny.
Zbliżenie na srebrną płaskorzeźbę przedstawiającą postać w zbroi trzymającą poziomą włócznię oraz głowę konia z uprzężą po prawej, z widocznymi nitami, fakturą metalu i śladami patyny.
Zbliżenie metalowego reliefu przedstawiającego rycerską zbroję z nałożonymi segmentami i nitami, dłoń trzymająca pręt z kulistym zakończeniem oraz fragment siodła i boku konia.
Detal metalowej, srebrzystej płaskorzeźby przedstawiającej rząd postaci w zbrojach i hełmach — z przodu brodaty żołnierz, za nim kilku mężczyzn o stylizowanych hełmach, po prawej widoczna głowa konia i fakturowane ornamentalne tło.
Zbliżenie metalowego reliefu z kilkoma nachodzącymi na siebie męskimi popiersiami w zbrojach, z kręconymi włosami i wąsami, widocznymi nitami na pancerzach oraz ozdobnym wypukłym pasem po prawej stronie.
Srebrny tłoczony relief przedstawiający brodatą postać w szatach sakralnych z rękami złożonymi na piersi, z detalami krzyżyków na ornacie, ozdobnym tłem z drobnymi kwiatowymi motywami i świecznikiem po prawej.
Zbliżenie na wypukły srebrny relief przedstawiający z lewej głowę konia i czterech mężczyzn ustawionych jeden za drugim w wysokich, spiczastych nakryciach głowy, jeden z nich z brodą, z widoczną patyną i zmatowieniem metalu.
Fragment srebrnej płaskorzeźby przedstawiającej zbrojnego w hełmie trzymającego pałkę oraz głowę konia, z widocznymi detalami pancerza i ornamentów.
Zbliżenie metalowego reliefu pokazującego rząd budynków z bramami, wieżami i kopułami, nad którymi w górnej części rozchodzą się promienie dużego słońca na połyskującej, częściowo zpatynowanej powierzchni.
Ciołek Ciołek

ul. Kanonicza 17, 31-002 Kraków

Informacje podane w tym formularzu zostaną wykorzystane wyłącznie w celu zapewnienia aktualizacji i personalizacji wysyłki newslettera.