Japonia u progu nowoczesności

Program Sympozjum

15 października, Gmach Główny MNK, Sala Samurajów

10:00-10:20    Rejestracja uczestników

10:20-10:30    Otwarcie konferencji

Panel I: Sztuka wobec przemian

12:00-12:30    Przerwa kawowa

Panel II: Drzeworyt wobec nowoczesności

14:00-14:30    Przerwa kawowa

Panel III: Literatura i jej konteksty

16 października, Gmach Główny MNK, Sala Samurajów

Panel IV: Muzealne perspektywy

11:00-11:30    Przerwa kawowa

Panel V: Wobec wyzwań nowoczesności

13:00-13:30    Przerwa kawowa

Panel VI: Sztuka w ruchu

14:00  Zakończenie konferencji

Abstrakty

Prezentacja poświęcona jest pamięci prof. Kasuyi oraz jej wieloletniej działalności naukowej. W formule in memoriam przywołany zostanie jeden z tekstów Pani Profesor, ukazujący szeroką perspektywę jej badań nad kulturą Japonii.

Przedmiotem prezentacji jest historia kształtowania się muzealnictwa w Japonii – od rodzimych tradycji gromadzenia, przechowywania i eksponowania cennych przedmiotów po rozwój nowoczesnych instytucji muzealnych. Jej początki wiązane są ze skarbcami świątynnymi oraz tradycyjnymi praktykami prezentowania przedmiotów. Szczególne znaczenie przypada drugiej połowie XIX wieku, kiedy udział Japonii w europejskich wystawach światowych oraz zetknięcie z zachodnią koncepcją muzeum wyznaczyły nowy etap rozwoju japońskiego muzealnictwa.

Powyższy tekst opracowano na podstawie artykułu prof. Akiko Kasuyi, „History of Museum in Japan and the Character of Its Collection”, opublikowanego w: Cultural Ridges: Collections – Encounters – Inspirations. Japanese Art in Central and Eastern Europe till 1919 and Beyond, red. Ewa Kamińska, Beata Romanowicz, Aleksandra Görlich, Państwowy Instytut Sztuki Świata, Tako Publishing House, Warszawa 2019/2020, s. 29-43.

Prof. Akiko Kasuya

W dniu 24 listopada 2025 roku odeszła profesor Akiko Kasuya, współpracująca z wieloma uniwersytetami, muzeami i ośrodkami naukowymi na świecie jako kuratorka wystaw sztuki współczesnej, krytyk sztuki, wykładowca.

Po ukończonych studiach w Japonii przyjechała do Polski, do Krakowa, by zgłębiać wiedzę na temat filozofii Romana Ingardena. Równolegle stała się częścią „rodzinki Szołayskich” jak nazywano wówczas pracowników tego Oddziału.

W Dziale Sztuki Dalekiego Wschodu zyskała przyjaciół w osobach tak znakomitych jak dr Zofia Alberowa i Maria Dzieduszycka. A pomoc, jaką uzyskaliśmy od Niej jako muzealnicy pracujący nad trudnymi tematami sztuki japońskiej pozostanie niewymierna.

Profesor Kasuya wspierała wiele projektów organizowanych przez Muzeum Narodowe w Krakowie przez ponad 30 lat. Opiniowała i rekomendowała wnioski grantowe aż po współpracę przy wystawie Young Poland w Kioto, wcześniej biorąc udział w pracach nad przygotowaniem wystawy o inspiracjach japońskich w polskim rzemiośle artystycznym z naszego Muzeum. To Jej wsparcie towarzyszy nam nawet przy bieżącym projekcie konserwatorskim dotyczącym kimona z obrazu Japonka Józefa Pankiewicza a pochodzącym z kolekcji Feliksa Jasieńskiego.

Prof. Kasuya była najwybitniejszą specjalistką w Japonii zajmującą się współczesną sztuką Europy Środkowej, a zwłaszcza Polski. Poświęciła wiele artykułów, by promować polskich artystów, którzy zawdzięczają Jej udział w wystawach organizowanych w Japonii. Jest autorką wielu wystaw, które łączyły japońskich i polskich artystów. Organizowała wystawy Tadeusza Kantora, pisała o Marii Stangret.

Od 2011 roku współorganizowała festiwal Tatsuno Art Project, który z idei rewitalizacji małej miejscowości osiągnął międzynarodową skalę z wystawami w Krakowie, Paryżu. Co roku brali w nim udział polscy artyści zapraszani przez prof. Akiko Kasuyę.

Jej wybitne zasługi na rzecz kultury polskiej zostały docenione przyznaniem Orderu Kultury „Gloria Artis” w 2019 roku przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP.

Każdy, kto współpracował z profesor Akiko Kasuya doświadczał Jej niezwykłej energii, profesjonalizmu ale i wyjątkowej serdeczności, ciepła i życzliwości.

Ogromny smutek i żal z powodu straty wielkiego Przyjaciela Polski, Krakowa i Muzeum Narodowego w Krakowie pozostanie z nami podobnie jak i pamięć o Jej współpracy, wsparciu i serdecznej Przyjaźni.

Wraz ze zmianami politycznymi i wymuszonym otwarciem granic Japonii dla Zachodu widoczne są także duże zmiany w sztuce i rzemiośle artystycznym. Pojawiają się nowe formy, techniki, motywy dekoracyjne i materiały, co dotyczy między innymi ceramiki japońskiej tego okresu. Z pomocą Wystaw Światowych i aktywności marszandów japońskie naczynia ceramiczne pojawiają się w kolekcjach muzealnych i prywatnych, budząc zachwyt zachodnich odbiorców. Jednocześnie kontakty kulturowe Japonii z Zachodem tego okresu prowadzą do głębokiej transformacji ceramiki japońskiej, widocznej w nowych rozwiązaniach technicznych i stylistycznych. Wykład ma na celu pokazanie różnorodności form i zdobień naczyń ceramicznych okresu Meiji.

Referat poświęcony jest piątej tradycji shite w praktyce teatralnej nō – Kita-ryū, specyfice jej kształtowania się i stylistyce. W centrum uwagi znajdują się różnice w stosunku do najbardziej rozpowszechnionej szkoły Kanze oraz wpływ przemian społecznych, politycznych i kulturowych końca XIX i początku XX wieku na jej rozwój i miejsce w historii sztuki japońskiej.

Referat obejmie również czterominutową demonstrację krótkiego tańca (shimai) z dramatu „Funa Benkei” w wersji szkoły Kita.

The paper examines how the representation of the beautiful woman evolved during the Meiji era, both in terms of the typology and symbolism of the figures depicted and from a stylistic point of view. The classic genre of bijin-ga enjoyed an unexpected revival after 1890, a phenomenon that was largely the result of a favourable historical context and the emergence of a remarkable generation of artists.

Key words: bijin-ga; Meiji era; Japanese woodblock prints; female image.

Utagawa Yoshitora (aktywny ok. 1850–1880) należał do japońskich artystów szczególnie zainteresowanych tematyką cudzoziemską, która zyskała dużą popularność w drzeworycie drugiej połowy XIX wieku. Obok wizerunków obcokrajowców tworzył przedstawienia europejskich krajów i miast – miejsc, których nie znał z własnego doświadczenia. Ich obraz kształtował zatem na podstawie informacji i materiałów wizualnych docierających do Japonii z zagranicy.

Celem referatu będzie analiza wybranych drzeworytów Yoshitory przedstawiających kraje europejskie, ze szczególnym uwzględnieniem sposobu, w jaki artysta kreował obraz odległych, nieznanych mu miejsc. Szczególna uwaga zostanie poświęcona przedstawieniom przestrzeni miejskiej, architektury i mieszkańców, a także źródłom ikonograficznym, które mogły stanowić wzór dla poszczególnych kompozycji. Istotnym kontekstem dla tych prac będzie obieg wiedzy o Europie w Japonii, związany z intensyfikacją kontaktów z zagranicą i zwiększonym napływem zachodnich książek, ilustracji i rycin po otwarciu japońskich portów.

Początek XX wieku w literaturze japońskiej jest okresem intensywnych poszukiwań nowych sposobów przedstawiania rzeczywistości. W warunkach modernizacji i przemian języka literackiego szczególnie istotna staje się relacja między słowem a obrazem: literatura nie tylko opisuje to, co widzialne, lecz podejmuje także próbę odtworzenia samego procesu percepcji.

Analiza relacji słowa i obrazu w utworach Kunikidy Doppo, Natsumego Sōsekiego, Moriego Ōgaia i Nagaia Kafū posłuży jako punkt wyjścia do refleksji nad rolą szczegółu, światła, barwy, rytmu i metafory w kształtowaniu literackiej wizualności. Ważnym punktem odniesienia będzie również praktyka shasei 写生, „szkicowania z natury”, rozumiana nie jako mechaniczne kopiowanie, lecz jako selekcja i artystyczne porządkowanie obserwowanego świata.

Szczególne miejsce poświęcone zostanie Kusamakurze (Poduszka z traw, 1906) Sōsekiego, w której narrator-malarz nie tworzy obrazów na płótnie, lecz konstruuje je za pomocą słów, nieustannie przechodząc od rzeczywistości do wyobrażenia, od obserwacji do artystycznej interpretacji. Na przykładzie tej powieści szczególnie wyraźnie ujawnia się problem, który stanowi główne zagadnienie wystąpienia: w jaki sposób literatura, posługując się słowem, kształtuje sposób postrzegania przedstawionego świata?

Przełom wieków to dla inteligencji japońskiej czas gorączkowych poszukiwań, prób i błędów. Nie wszyscy mogli odnaleźć się w wielkim projekcie Meiji, którego najważniejszym celem było wzmocnienie gospodarcze i militarne kraju. Intelektualne elity w przyspieszonym rytmie zapoznawały się z myślą społeczną, religią i filozofią Zachodu.

Arishima Takeo, najstarszy syn wpływowego rodu, wychowany w duchu obowiązku wobec państwa i rodziny przeszedł wyjątkowo krętą drogę ideową: od chrześcijaństwa, przez fascynację socjalizmem i anarchizmem, po indywidualizm i humanizm środowiska skupionego wokół literackiego kręgu „Shirakaba”. Jego życie i twórczość ukazują napięcia charakterystyczne dla pokolenia dojrzewającego na przełomie epok Meiji i Taishō: konflikt między Wschodem a Zachodem, jednostką a zbiorowością, odziedziczonym przywilejem a poczuciem społecznej odpowiedzialności. Arishima nie ograniczał się przy tym do intelektualnych deklaracji, lecz próbował wcielać swoje przekonania w życie. Burzliwe dzieje jego umysłu pozwalają zobaczyć modernizację Japonii nie jako jednokierunkowy marsz ku nowoczesności, lecz jako proces pełen sprzeczności, rozczarowań i dramatycznych wyborów.

Przełom XIX i XX wieku czyli środkowy okres Meiji to narodziny współczesnego języka japońskiego. Japońszczyzna rodziła się w bólach, rozdarta między zwolennikami klasycznego standardu z XII wieku i mówionego żargonu Edo. Efektem jest skomplikowany kompromis, ponieważ obie strony miały silne argumenty. Opowiem o japońskich językach literackich i o tym, gdzie można znaleźć podobieństwa i różnice z polszczyzną.

Sztuka Dalekiego Wschodu w malarstwie polskim przełomu XIX i XX wieku. Studium przypadku kolekcji Feliksa „Mangghi” Jasieńskiego

Dziewiętnastowieczne japońskie kimono, znajdujące się dziś w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie, pojawia się w kilku dziełach polskich malarzy przełomu XIX i XX wieku. Jego historia stanowi punkt wyjścia do przyjrzenia się szerszemu zjawisku obecności sztuki Dalekiego Wschodu w polskim malarstwie tego okresu. Stroje, tkaniny oraz przedmioty rzemiosła z Japonii i Chin, dostępne artystom między innymi dzięki kolekcji Feliksa „Mangghi” Jasieńskiego, przekazanej w 1920 roku Muzeum Narodowemu w Krakowie, stawały się częścią malarskich przedstawień. Referat proponuje spojrzenie na kolekcję Jasieńskiego nie tylko jako na świadectwo zainteresowania sztuką Dalekiego Wschodu, lecz także jako na zasób przedmiotów funkcjonujących w praktyce artystycznej polskich malarzy.

Badania w ramach projektu „Transfer of kimono conservation skills and knowledge. Japan-Poland knowledge exchange on kimono materials and conservation project” realizowanego przez Muzeum Narodowe w Krakowie

1868 rok, czyli początek panowania cesarza Mutsuhito i koniec dominacji szogunatu Tokugawa, stanowił kamień milowy w historii Japonii. To również moment otwarcia się kraju na kontakty międzynarodowe po ponad dwustupięćdziesięcioletniej izolacji. Wraz z nastaniem nowej epoki Meiji, Japonia weszła w fazę intensywnej reorganizacji administracji państwowej, modernizacji, industrializacji oraz westernizacji wielu aspektów życia społecznego.
Ponadto, w tym czasie Japonia wzięła udział w dwóch wojnach: z Chinami (w latach 1894–1895) i Rosją (1904–1905), wygrywając obie, a tym samym potwierdzając dominację militarną
w regionie.

Rewolucyjne zmiany miały niezwykle silny wpływ na codzienność Japończyków
i obejmowały niemal każdą dziedzinę życia. Nie ominęły również twórczości drzeworytów erotycznych shunga, których szczytowy okres popularności przypadał na drugą połowę epoki poprzedzającej Meiji, tj. Edo (1600–1868). Pomimo tego, że w okresie industrializacji
i początków nowoczesnej prasy technika ksylograficzna stopniowo została wypierana przez nowocześniejsze formy druku, na początku XX wieku wciąż istnieli twórcy publikujący drzeworyty, w tym shunga. Ówczesne obrazy erotyczne z jednej strony zatracały poziom wyrafinowania znany z poprzedniej epoki, ale jednocześnie ich tematyka i jakość odzwierciedlały gwałtowne przemiany społeczne i kulturowe zachodzące w kraju. Tematycznie odwoływały się również do wojen toczonych przez Japonię w tamtym czasie, przeobrażając się w brutalną propagandę.

Autorka w swojej prezentacji przedstawi przykłady najistotniejszych elementów zmian modernizacyjnych i kulturowych, jakie dokonały się w epoce Meiji, z perspektywy wybranych obrazów shunga.

Rakugo, czyli tradycyjna japońska solowa sztuka opowiadania wywodząca się z buddyjskich kazań i anegdot, zyskała swój współczesny charakter w epoce Edo. Właśnie wtedy, gdy prym w japońskim społeczeństwie wiodła klasa mieszczańska, powstało wiele historii obecnie uważanych za kanon klasycznych opowieści. Od czasów Edo w Japonii wiele się zmieniło, lecz rakugo pozostało wciąż żywą, docenianą sztuką sceniczną, do dziś obecną w kulturze – współcześnie nawet w dziełach kultury masowej. Ten status solowej sztuki opowiadania nie był jednak zawsze oczywistością. Przełom XIX i XX wieku był dla gawędziarstwa rakugo ciężkim okresem, w którym musiało rywalizować o atencję publiczności i konkurować z nowymi osiągnięciami techniki. W jaki sposób udało mu się przetrwać i po dziś dzień zapewniać rozrywkę wielu mieszkańcom miast? Jakie strategie przyjęli artyści – rakugocy, aby ich działalność nie zaginęła w mrokach historii? Niniejsze wystąpienie postara się odpowiedzieć na te pytania, pokazując taktyki przetrwania rakugo w erach Meiji i Taishō.

Dwie wersje XIX- wiecznej, japońskiej fotografii portretowej, znajdujące się w kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie, są punktem wyjścia historii, w której granica między faktem, pamięcią i legendą okazuje się zaskakująco płynna.

Wystąpienie będzie próbą prześledzenia losów fotograficznego portretu oraz odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób pojedynczy wizerunek może zacząć funkcjonować poza swoim pierwotnym kontekstem i z czasem zyskać własną historię. Co sprawia, że obraz może uczestniczyć w procesie kształtowania pamięci, i jak powstaje niezwykła relacja między obrazem a opowieścią, która z czasem zaczyna mu towarzyszyć?