Obiekt dostępny dla niepełnosprawnych ruchowo Dostępny dla niepełnosprawnych wzrokowo Przewijak Kawiarnia Dostępny dla niepełnosprawnych słuchowo eye facebook facebookflickr flickr googleplus googleplusinstagram instagram pinterest pinterest searchsearchtwitter twitterwifi Zakaz fotografowania youtube youtube wheelchair Listgridheart kir Alert Alert Alert Alert Alert Alert Alert Alert Calendar Calendar Calendar
Nie tylko stolice. Miasta świata w starodrukach 08.05-02.09.2018 Nie tylko stolice. Miasta świata w starodrukach Przypomnij o wydarzeniu Dodaj do planera
Powiększ tekst Powiększ tekst Drukuj

Wystawa ukazuje widoki i plany miasta świata, a poprzez ich pryzmat opowiada o różnorodnych rolach, funkcjach i dziejach miast na przestrzeni wieków. Charakter i wygląd prezentowanych przedstawień zmieniał się wraz z rozwojem wiedzy geograficznej i kartograficznej oraz sztuk graficznych. Na wystawie pokazanych zostało 55 ksiąg, wydanych od XVI do początku wieku XIX oraz 25 luźnych planów miast, powstałych w okresie od XVII w. po wiek XIX.

Prezentowane są atlasy, księgi o tematyce geograficznej, historycznej, podróżniczej, przewodniki o charakterze turystycznym, ale także zbiór XVI-wiecznych polskich konstytucji, statutów i przywilejów. Wśród starodruków znajdują się monumentalny atlas miast Georga Brauna i Franza Hogenberga, drukowany w latach 1572-1617 oraz równie spektakularny atlas świata Abrahama Orteliusa, w dwóch edycjach z 1574 i 1595 r.

Zaprezentowane są miasta znane od starożytności Jerozolima, Rzym i Aleksandria. XVII-wieczny Konstantynopol, spadkobierca antycznego Bizancjum, ukazany został poprzez panoramę rozpościerającą się na miedziorycie mierzącym blisko 2 m długości, wykonanym na trzech sklejonych arkuszach papieru. Widoki i plany metropolii, stolic oraz wielkich i małych miast Europy, Azji i obu Ameryk pozwalają odkryć ich charakter i specyfikę, ale również elementy i cechy łączące miasta z różnych stron świata. Polskie miasta Kraków, Warszawa, Gdańsk oraz Wrocław, z ich zmiennymi kolejami losu i przynależności państwowej, jak w przypadku Wrocławia, ukazane zostały na XVI, XVII i XVIII wiecznych rycinach.

Miasta poznajemy nie tylko poprzez ich widoki i plany. XVII-wieczny Rzym i Kraków, nazwany drugim Rzymem, oraz ich wspaniałe zabytki przybliżają dwa polskojęzyczne przewodniki z pierwszej połowy XVII w., skierowane do pielgrzymów. Tajniki architektury można odnaleźć na kartach sławnego dzieła Witruwiusza o architekturze starożytnej oraz w zapomnianym traktacie z roku 1678 autorstwa polskiego architekta. Niewielkie, czasami bardzo schematyczne widoki miast, bądź ich zabytków, były elementami ilustrującymi, dekoracyjnymi i symbolicznymi np. na karcie tytułowej, druku reklamowym, przedstawieniu alegorycznym, emblematycznym, czy też mapie.


Miasta odgrywały znaczącą rolę w kształtowaniu społeczeństw, organizmów państwowych i narodów. Były miejscem codziennego życia i pracy ich mieszkańców oraz świadkami i uczestnikami ważnych i zapomnianych wydarzeń historycznych. Powstawały lub zakładane były na szlakach komunikacyjnych i handlowych, nad rzekami i morzami, pełniąc rolę portów, otwierających drogi kupcom na cały znany i nieznany im świat. Bronione murami i fortyfikacjami, pełniły funkcje gospodarcze, handlowe, ale także religijne i polityczne. Stawały się ośrodkami życia duchowego i władzy, obejmującymi swym zarządem np. najbliższe podległe im okolice, a niekiedy ogromne terytoria, tworzące wielonarodowe imperia. Pełniły rolę centrów kulturowych i naukowych. Dla uświetnienia i podkreślenia ich znaczenia powstawały wspaniałe budowle, pałace, świątynie i dzieła sztuki. A myśl techniczna i inżynieryjna od zawsze służyła ułatwieniu i usprawnieniu często uciążliwego życia mieszkańców miast.

Początki miast giną w pomroce dziejów. Powstawały zapewne już w V i IV tysiącleciu p.n.e. na terenach Bliskiego i Dalekiego Wschodu. Greckie polis czyli miasta-państwa na trwałe zapisały się w historii starożytności. Budowane były według wykształconych w Grecji w VI-V w. p.n.e. zasad ich planowania lub niedługo później na wzór warownego obozu rzymskiego. Powstawały w wyniku podbojów, jako wymierny symbol zwycięstwa jak np. Aleksandria w IV w. p.n.e. po podbojach Aleksandra Wielkiego. Tworzone były na terenie Europy w ramach trwającego w średniowieczu procesu ich lokacji, który nastąpił po okresie upadku miast spowodowanym ostatecznym kresem Cesarstwa Zachodniorzymskiego w V w. Zachwycały także miasta Wschodu jak choćby bajkowy Bagdad, założony w 762 r. na planie koła. Powstawały jako realizacja idealnego wzorca wyrosłego np. z idei renesansu (Zamość) lub baroku (Petersburg). Zwiększały swoje możliwości gospodarcze i polityczne zrzeszając się w związki jak np. Hanza. A od drugiej połowy XVIII w. w efekcie rewolucji przemysłowej wkroczyły w fazę szybkiej i masowej urbanizacji z jej nowymi wyzwaniami.

Wystawa jest próbą uchwycenia istoty i charakteru miasta, w jego rozmaitych odsłonach na przestrzeni wieków, szczególnie przed wielkimi zmianami jakie czekały miasto w XIX w. wraz z wkroczeniem w wiek pary i elektryczności.

kurator: Iwona Długopolska

Autor: Iwona Długopolska
Słowa kluczowe:

starodruki, wystawa,

Muzeum  im. Emeryka Hutten-Czapskiego

ul. Piłsudskiego 12, 31-109 Kraków Biblioteka, Gabinet Kartograficzny
  • pon: nieczynne
  • wt - sob: 10 - 18
  • niedz: 10 - 16
Widok Opawy z herbem miasta
Drzeworyt ze Zwierciadła sławnego Margrabstwa Morawskiego, dzieła polskiego heraldyka Bartosza Paprockiego, zasłużonego także dla heraldyki czeskiej.

Bartłomiej Paprocki, Zrdtadlo Slawneho Margkrabstwij Morawskeho […].
Wytissteno w Olomaucy, 1593.
Miasta świata w starodrukach
Widok antycznej Daphne
Widok antycznej Daphne, niewielkiego ośrodka miejskiego o charakterze wypoczynkowym, położonego niedaleko wielkiej i sławnej w starożytności Antiochii. Miedzioryt kolorowany z atlasu świata A. Orteliusa.

Abraham Ortelius, [Theatrvm Orbis Terrarvm…]. Antverpiae, 1595.
Miasta świata w starodrukach
Plan Moskwy i jej fortyfikacji z opisu podróży do Moskwy i Persji A. Oleariusa, niemieckiego uczonego – miedzioryt.
Adam Olearius i inni, Des Welt-berühmten Adami Olearii colligirte und viel vermehrte Reise-Beschreibungen […]. Hamburg, 1696.
Miasta świata w starodrukach
Karta tytułowa z widokiem miasta i cytadeli Sisteron, nad rzeką Durance, gdzie więziony był królewicz Jan Kazimierz.
Praca E. Wassenberga opowiada o uwięzieniu przyszłego król Polski we Francji w latach 1638-1640.

Eberhard Wassenberg, Serenissimi Iohannis Casimiri Poloniarvm Sveciaeqve Principis Carcer Gallicvs […]. Gedani, 1644.
Miasta świata w starodrukach
Widok Krakowa zamieszczony w Opisie Królestwa Polskiego, wydanym w języku niemieckim po raz pierwszy w 1687 r.
Jacob von Sandrart, Des Königreichs Pohlen Lands-Staats-und Zeit-Beschreibung, […]. Sultzbach, 1687.
Miasta świata w starodrukach
Rodzimi mieszkańcy Kanady na tle widoku Quebeku założonego w 1608 r.
Miedzioryt z krótkim opisem geograficznym i etnograficznym, pochodzący z niewielkiego wydawnictwa prezentującego podstawowe wiadomości o narodach świata.

Johann Stridbeck, Die vornehmste Nationes der Gantzen Welt […]. Augspurg, [ca 1700].
Miasta świata w starodrukach
Plan Wrocławia, ukazujący jego kształt przestrzenny w XVI w.
Miedzioryt załączony do opisu Śląska i Wrocławia Bartłomieja Steina, śląskiego geografa i kronikarza, umieszczonego w pracy F. W. von Sommera.

Friedrich Wilhelm von Sommer, Regnum Vannianum Antiquam Silesiam Complectens […]. Vratislaviae, 1722.
Miasta świata w starodrukach
Schönbrunn - widok barokowego pałacu Habsburgów.
Miedzioryt z bogato ilustrowanego przewodnika po Wiedniu, będącego przeróbką wcześniejszego Almanachu Wiednia wydanego przez J. von Kurzböcka.

Joseph von Kurzböck, Neueste Beschreibung aller Merkwürdigkeiten Wiens. […]. Wien, 1779.
Miasta świata w starodrukach
Widok Krakowa z pierwszej połowy XIX w. ukazujący miasto od południowego zachodu
Staloryt z pracy poświęconej dziejom Polski od jej początków do lat 30-tych XIX w.

Karol Forster, Pologne, […]. Paris, 1840.
Miasta świata w starodrukach
Kontynuując przeglądanie tej strony, akceptujesz pliki cookies. Więcej na ten temat możesz dowiedzieć się w naszej Polityce Prywatności
Akceptuję